✍️ ವಿಶೇಷ ವರದಿ: ಅಮರೇಶಣ್ಣ ಕಾಮನಕೇರಿ
ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮಳೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪದ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಹಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಆತ್ಮವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಈ ಹಬ್ಬ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ; ಅದು ರೈತರ ಬದುಕಿನ ತತ್ವ, ಭೂಮಿತಾಯಿಯ ಆರಾಧನೆ, ಮಳೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಶಾಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಶತಮಾನಗಳ ಜನಪದ ಜ್ಞಾನದ ಜೀವಂತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.
ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಕೋಲಿ–ಬೆಸ್ತ ಮನೆತನದ ಮಗನೆಂದು ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಗೌರವದಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕೋಲಿ–ಬೆಸ್ತ, ಕಬ್ಬಲಿಗ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಯಾವುದೇ ಅರಮನೆಯ ದೇವರಲ್ಲ; ಮಣ್ಣಿನ ವಾಸನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದ, ರೈತರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಅರಿತ, ಮಳೆಗಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಪರವಾಗಿ ದೇವರಲ್ಲಿ ಮೊರೆಯಿಡುವ ಜನಪದ ದೇವರು.
ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ನಂತರ ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಅಷ್ಟಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಹಬ್ಬ, ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಾರದವರೆಗೆ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಜನಪದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಗಣೇಶನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮವೆಂದು ಶಿವನಿಗೆ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ, ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಭೂಮಿಯ ಸಂಕಷ್ಟವನ್ನು ಕಂಡು ಮಳೆಗಾಗಿ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರೈತರು ಅವನನ್ನು “ಮಳೆ ತರುವ ದೇವರು” ಮತ್ತು “ಬಡವರ ಗಣಪತಿ” ಎಂದು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿಯ ಮೂರ್ತಿಗೆ ಬೇವಿನ ಎಲೆಗಳ ಅಲಂಕಾರ, ಹೂವುಗಳ ಶೋಭೆ ಹಾಗೂ ಕುಂಕುಮದ ತಿಲಕ ನೀಡಿ ಸಿಂಗರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಸ್ತ ಹಾಗೂ ಕಬ್ಬಲಿಗ ಸಮುದಾಯದ ಮಹಿಳೆಯರು ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದಾಗ, ಜನರು ಬೆಣ್ಣೆ, ಜೋಳ, ಅಕ್ಕಿ, ಉಪ್ಪು, ಹುಣಸೆಹಣ್ಣು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಬೇವಿನ ಎಲೆ ಮತ್ತು ಕರಿಮಸಿಯ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ರೈತರು ತಮ್ಮ ಹೊಲಗಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಚರಗ ಆಚರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.
ಚರಗವು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿದೆ. ನುಚ್ಚು, ಕಟುಕು ರೊಟ್ಟಿ, ಪುಂಡಿಪಲ್ಯ, ತರಕಾರಿ, ಮಜ್ಜಿಗೆ ಮತ್ತು ಜೋಕುಮಾರನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಬೆರೆಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹೊಲದ ನಾಲ್ಕು ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಭೂಮಿತಾಯಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನೈವೇದ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತಮ ಮಳೆ, ಸಮೃದ್ಧ ಬೆಳೆ ಹಾಗೂ ರೋಗರಹಿತ ಕೃಷಿಗೆ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಜನಪದ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.
ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿಯ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವೈಭವಕ್ಕಿಂತ ಸರಳತೆ ಮುಖ್ಯ. ನುಚ್ಚು, ಗಂಜಿ, ಬೆಣ್ಣೆ, ಮಜ್ಜಿಗೆ, ಪುಂಡಿಪಲ್ಯ ಮತ್ತು ಕಟುಕು ರೊಟ್ಟಿಯೇ ಈ ಜನಪದ ದೇವರ ಪ್ರಿಯ ನೈವೇದ್ಯ. ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಡುವ “ಅಡ್ಡಡ್ಡ ಮಳೆ ಬಂದು… ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆ ತುಂಬಿ…” ಎಂಬ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಮಳೆಯ ಕನಸು ಮತ್ತು ರೈತರ ಬದುಕಿನ ಆಶಾಭಾವನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.
ಜನಪದ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿಯ ಆಯಸ್ಸು ಕೇವಲ ಏಳು ದಿನಗಳು. ಆತನು ಮನ್ಮಥನ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದು, ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏಳು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಸಂಚರಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಆತ ಮಡಿದ ಸ್ಥಳದ ಮಣ್ಣನ್ನು ರೈತರು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಹೊಲಗಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇಂದಿಗೂ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ.
ಆಧುನಿಕತೆಯ ಅಲೆ ಅನೇಕ ಜನಪದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಿರುವ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಸಂಪ್ರದಾಯವಲ್ಲ; ಅದು ಮಣ್ಣು, ಮಳೆ, ಕೃಷಿ, ಕೋಲಿ–ಬೆಸ್ತರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಂಬಂಧದ ಜೀವಂತ ದಾಖಲೆ. ಇಂತಹ ಜನಪದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
— ವಿಶೇಷ ವರದಿ: ಅಮರೇಶಣ್ಣ ಕಾಮನಕೇರಿ
